De Veluwe gereformeerd

De Veluwe staat bekend om de strenggelovigheid van haar orthodox-protestanten. In de media wordt nogal eens gezinspeeld op de identiteit van de regio, gestempeld door een bepaalde religieuze cultuur, in dit geval die van de al even vaak aangehaalde ‘Biblebelt’. Hoewel ook andere delen van Nederland daartoe behoren, heeft juist de Veluwe het imago een ‘zwaar gereformeerd’ gebied te zijn. Waar komt dat idee vandaan?

Op zoek naar een antwoord kunnen we maar op één plek in de geschiedenis beginnen: in de zestiende eeuw, de eeuw van reformaties, die juist ook op de Veluwe een schokgolf veroorzaakte in het domein van de religie. Jos de Weerd vertelt op deze avond het verhaal van de godsdienstomwenteling op de Veluwe, een verhaal dat begint in 1500, met de circulatie van nieuwe ideeën, die gaandeweg zorgde voor een heuse mentaliteitsverandering in de hoofden en de harten van de Veluwenaren, en die eindigde in 1600, toen zo’n beetje alle priesters van hogerhand waren omgeturnd tot predikant.

Daar zag het lange tijd niet naar uit. Op de Veluwe voltrok zich aanvankelijk een katholiek hervormingsproces, dat pas door de Beeldenstorm van 1566 en de geuzeninvallen van 1572 radicaal omsloeg in tegenovergestelde richting en eindigde in een protestantse hervorming met gereformeerde grondtonen. De Weerd vertelt op enthousiaste wijze hoe dit verloop de leefwereld van de gewone Veluwenaar veranderde, soms heel ingrijpend, als kerkinterieurs werden schoongeveegd en gebedskapelletjes, crucifixen en Mariabomen uit het landschap werden gerukt. Speciale aandacht gaat uit naar de plek van Ermelo in dit verhaal, waar een eigenzinnige pastoor, met hier en daar wat krassen op zijn blazoen, de boel zo lang mogelijk bij het oude probeerde te houden.

Jos de Weerd (1990) is religiehistoricus en fellow aan het HDC Centre for Religious History van de Vrije Universiteit Amsterdam. Zijn De Veluwe gereformeerd. Machtswisseling en religieuze verandering werd in 2023 bekroond met de prestigieuze Karl-Heinz Tekath-stimuleringsprijs.